Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? diye düşünürken İzmir’de bir kahve masasında kaybolmak
İzmir’de yaşıyorum, 25 yaşındayım. Günün büyük kısmı “hayat ne ara bu kadar ciddi oldu?” sorusuyla geçiyor. Arkadaş ortamında genelde şakacı tarafım baskın; biri bir şey anlatırken mutlaka araya espri sıkıştırırım. Ama içimde başka bir ses var: her şeyi fazla kurcalayan, detaylara takılan, “acaba bu böyle mi?” diye gece 03:00’te bile düşünen bir taraf.
Son zamanlarda o iç sesin en çok döndüğü konu şu oldu: Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? İlk bakışta basit bir soru gibi duruyor ama içine girdikçe anlıyorum ki mesele sadece “aynı mı farklı mı”dan çok daha geniş; tarih, kültür, yorum ve yaşam biçimi gibi katmanları var.
Ve itiraf edeyim… Bu konuyu anlamaya çalışırken bazen kendimi bir arkadaş ortamında konuyu anlatmaya çalışıp yarısında “ya dur ben bunu yanlış anlatıyor olabilirim” diye geri çekilen biri gibi hissediyorum.
Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusuna İzmir kafasıyla bakmak
İzmir’de böyle konular açıldığında genelde sahne şöyle olur: Karşıyaka’da bir kafede oturuyoruz, masada 4-5 kişi var. Birimiz çay söylüyor, biri menemenin soğanlı mı soğansız mı olması gerektiğini tartışıyor, tam o sırada konu bir şekilde derinleşiyor.
Arkadaş 1: “Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır ya aslında?”
Ben: (iç ses) “İşte geldik en riskli soruya…”
Dış ses: “Yani şey… ben tam uzman değilim ama…”
İç ses: “Kaç.”
Ama kaçmıyorum. Çünkü İzmirli olmanın verdiği o rahatlık var: Her şey konuşulur ama kimse kimseyi sıkıştırmaz. Bu yüzden bu soruya yaklaşırken en çok şunu fark ettim: Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusu çoğu zaman “kim daha doğru” sorusu değil, “farklar nereden geliyor” sorusu aslında.
Tarihsel arka planı anlamaya çalışırken kafanın karışması
Konuya biraz baktıkça şunu görüyorum: Sünnilik ve Alevilik, İslam’ın farklı yorum ve gelenekleri içinde şekillenmiş iki büyük çizgi. Biri daha yaygın tarihsel ana akım yapıyı temsil ederken, diğeri Anadolu coğrafyasında kültürel ve inançsal olarak farklı bir yorum dünyası oluşturmuş.
Ama bunu okurken bile beynim bazen “404: anlayış bulunamadı” veriyor.
Çünkü mesele sadece bilgi değil; aynı zamanda kültür, ritüel, yaşam tarzı ve hatta müzik, sohbet, sofra düzeni gibi gündelik detaylara kadar uzanıyor.
İşte tam burada kendime şu soruyu soruyorum:
“Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? diye sorarken aslında neyi öğrenmek istiyorum?”
Belki de “aynı mı farklı mı”dan çok, insanların nasıl birlikte yaşadığıyla ilgileniyorum.
Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusunu gündelik hayat üzerinden düşünmek
Geçen gün yine arkadaşlarla dışarıdayız. Birisi ciddi ciddi konu açtı:
“Ya ben Alevi arkadaşımın evine gittim, çok farklı bir kültür var ama çok da sıcak bir ortam.”
Diğeri hemen ekledi:
“Benim Sünni arkadaşımda da aynısı var aslında.”
Ve ben içimden düşündüm:
“Tamam işte… soru burada zaten başlıyor.”
Çünkü Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusu çoğu zaman insanların deneyimlerinden yola çıkarak şekilleniyor. Yani akademik bir tartışmadan çok, hayatın içinden gelen gözlemler var.
Benim kendi hayatımda da şöyle bir şey oldu: Farklı inanç ve kültür geçmişlerine sahip insanlarla aynı masada oturdukça şunu fark ettim: İnsanların temel duyguları çok benzer. Sohbet etmek, gülmek, dertleşmek, paylaşmak…
Ama ritüeller ve ifade biçimleri farklı olabiliyor.
İç ses: “Farklılıklar korkutucu mu, yoksa sadece alışılmadık mı?”
Bazen içimdeki o fazla düşünen taraf devreye giriyor:
“Ya insanlar aslında birbirine çok benziyorsa ama sadece farklı dillerde benzer şeyleri söylüyorsa?”
Sonra dış sesim devreye giriyor:
“Tamam kardeşim, biraz da çay iç.”
İşte İzmir’de yaşamanın güzelliği burada: ciddiyetle mizah aynı masada oturabiliyor.
Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusunda kültürel boyut
Bu konuya baktıkça şunu daha net görüyorum: Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusu sadece teolojik bir tartışma değil, aynı zamanda kültürel bir çeşitlilik meselesi.
Bir yanda cami merkezli ibadet pratiği, diğer yanda cem ve farklı topluluk ritüelleri gibi yapılar var. Ama bunları sadece “farklılık listesi” gibi görmek eksik olur. Çünkü her biri kendi içinde bir yaşam biçimi oluşturmuş.
Ben bunu bazen şuna benzetiyorum: Aynı şehirde yaşayan ama farklı müzik türlerini dinleyen insanlar gibi. Hepimiz aynı sokaktan geçiyoruz ama kulaklığımızda farklı şeyler çalıyor.
Ve İzmir’de bunu düşünmek daha da kolay geliyor. Çünkü burada zaten çeşitlilik günlük hayatın bir parçası.
Kafede geçen hayali bir sahne
Garson geliyor:
“Ne alırsınız?”
Arkadaş: “Filtre kahve.”
Ben: “Bir de şey… Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır konusunu çözebilir miyiz?”
Garson: (bakar) “Ben sadece kahve yapıyorum.”
İç sesim: “Herkes kendi uzmanlık alanında kalmalı…”
Dış sesim: “Tamam kahve yeter.”
Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusunun toplumsal tarafı
Bu konuyu düşündükçe en önemli şeylerden biri şu oluyor: İnsanlar çoğu zaman etiketlerden önce deneyimlerle konuşuyor. Yani biri için önemli olan “hangi gruba ait olduğu” değil, “nasıl bir insan olduğu”.
Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusunu bu yüzden sadece bir “evet/hayır” meselesi olarak görmek yerine, farklılıkların birlikte yaşama biçimini nasıl etkilediği açısından düşünmek gerekiyor.
Ben kendi adıma şunu fark ettim: İnsanları tanıdıkça, etiketler geri planda kalıyor. Ön plana çıkan şey sohbet, güven ve ortak yaşam alanı oluyor.
Ama yine de içimdeki o fazla düşünen taraf bazen şunu soruyor:
“Ya insanlar aslında bu kadar basit bir şekilde ayrılmıyorsa ve biz sadece kalıplar üzerinden düşünüyorsak?”
Arkadaş ortamında yanlış anlama korkusu
Böyle konular açıldığında hep biraz temkinli olurum. Çünkü bir cümle yanlış anlaşılsa konu bambaşka bir yere gidebilir.
Bir keresinde arkadaş grubunda şöyle bir an yaşadım:
Ben: “Aslında farklılıklar daha çok kültürel gibi geliyor bana.”
Arkadaş: “Yani aynı mı diyorsun?”
Ben: “Hayır, demiyorum…”
İç ses: “Kaç.”
Ama kaçmadım. Sadece çayı yudumladım.
Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusuna 5-10 yıl sonrası perspektifi
Geleceğe baktığımda, 5-10 yıl içinde insanların bu tür soruları daha sakin ve daha çok “anlama odaklı” şekilde tartışacağını düşünüyorum. Çünkü artık insanlar daha çok birbirini dinliyor gibi geliyor bana.
Ama burada da bir ikilem var:
“Ya insanlar daha çok konuşur ama daha az mı anlar?”
İzmir’de yürürken bunu düşünüyorum. Kordon’da denize bakarken aklımdan şu geçiyor:
Belki de Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusu gelecekte daha az “ayrım” sorusu, daha çok “birlikte yaşama” sorusu olacak.
İç ses: Gelecek biraz belirsiz ama tamamen karanlık değil
Bazen fazla düşünmek yoruyor ama aynı zamanda ufuk açıyor. Çünkü her sorunun tek bir cevabı olmadığını görmek, insanı daha esnek yapıyor.
Ve ben kendime şunu hatırlatıyorum:
“Her şeyi çözmek zorunda değilsin. Bazen sadece anlamaya çalışmak yeter.”
Sonuç yerine: Bir İzmir akşamı düşüncesi
Sünni ve Alevi İslam aynı mıdır? sorusu benim için artık sadece teorik bir başlık değil. Günlük hayatın içinde, arkadaş sohbetlerinde, iç sesimde yankılanan bir düşünce haline geldi.
İzmir’de akşam yürüyüşü yaparken şunu fark ediyorum: İnsanlar farklı şeyler düşünüyor olabilir ama aynı sokaklarda yan yana yürüyebiliyor.
Ve belki de en önemli cevap burada saklı:
Farklılıklar, birlikte yaşamanın önüne geçmek zorunda değil.
Ben yine de iç sesimle tartışmaya devam ediyorum. O bana sorular soruyor, ben ona çay ısmarlıyorum. Hayat biraz da böyle ilerliyor zaten.